Karikatür tutkum ilk ne zaman başladı, söylemek zor. Her çocuk gibi ben de küçükken gazetelerdeki, dergilerdeki karikatürleri, çizgi romanları izlerdim. En eski anılarımın arasında Selma Emiroğlu’nun “Karakedi Çetesi” ile Ramiz Gökçe’nin “Tombul Teyze ile Sıska Dayı”sı var. Hindistan başbakanının Türk çocuklarına armağan ettiği yavru fil Mohini’nin gelişi nedeniyle Doğan Kardeş dergisinin çocuklar arasında açtığı karikatür yarışmasını büyük bir heyecanla izlemiştim. Ama karikatürle ciddi olarak ilgilenmeye başlayışım daha çok orta okul sıralarına raslar. İlk kitaplarımı o zaman almaya başladım. Kendi çizgi denemelerim de bu yıllarda belli bir ilerleme gösterir. En büyük düşlerimden biri bir gün benim de karikatürlerimin yayınlanmasıydı. O zamanlar, özellikle Ankara’da oturan biri için çizdiklerini yayınlatmak kolay değildi, ben de karikatürcü olmadım ama iyi bir izleyici olmaya çalıştım. Daha o çağda bu yaratı alanlarının önemli olduğunu düşünürdüm. Sonraları ilgim kuramsal konulara yöneldi, karikatürün, çizgi romanın tarihini, ne olduklarını, ne olmaları gerektiğini, anlatım biçimlerini, yöntem ve tekniklerini, yaratıcılarını kapsayacak biçimde genişledi. Bunları konu edinen denemeler yazdım, bir kitabım çıktı.

Bütün bunlardan dolayı, bu çalışma kurallara uygun olarak hazırlanmış kuru bir kaynakça derlemesi değil. Onu uzun bir ilgi ve sevgi birikiminin sonucu olarak görmek daha doğru. Oluşması bir gereksinimden kaynaklanıyor. Biriktirdiğim kitapların bir dökümünü çıkarayım da, yinelemelere yol açmamak için elimde ne var ne yok bileyim istemiştim. Bu gibi durumlarda olduğu gibi, çıkardığım liste zamanla hem içerik hem de kapsam bakımından giderek genişledi, büyüdü. Onu görenler ilginç bulduysa da, görece sınırlı bir izleyici / okuyucu kesimine sesleneceği için, yayınlanması söz konusu olmamıştı.

Ülkemizde, özellikle de son yirmi yıl içinde, karikatür ve çizgi roman giderek genişleyen bir anlatım, bir dışa vurum biçimi olarak yaygınlaştı. Bunlar yalnızca eğlendirici bir gülmece kurmak ya da ilginç bir öykü anlatmak için değil, toplumsal eleştiri aracı olarak da kullanılıyor. Türk karikatürcüleri yurt dışında katıldıkları yarışmalarda önemli başarılar elde ediyorlar. Albümler çıkıyor, sergiler açılıyor, yarışmalar düzenleniyor. Çizgi romanlar da oldukça geniş bir okuyucu kesimine sesleniyorlar. Başta gülmece dergilerindekiler olmak üzere bu alanda pek çok yayın var. Baskı nitelikleri giderek iyileşen dergiler, kitaplar yayınlanıyor, yabancı yapıtlar Türkçeye kazandırılıyor. Bunlar çok olumlu gelişmeler. Üstelik bunlar yalnızca çocuklara, gençlere seslenmiyorlar, yetişkinlere yönelik olanları da var, çoğu kez açığa vurmasalar bile onlar da bunları ilgiyle izliyorlar.

Bu konuları ele alan kuramsal çalışmalar da var. Sempozyumlar düzenleniyor, bildiriler sunuluyor, yayınlar yapılıyor. Sanat dergileri karikatürü, çizgi romanı inceleyen yazılara yer veriyorlar, bu anlatım türlerini konu edinen özel sayılar çıkarıyorlar. Karikatürün, çizgi romanın tarihsel gelişmesini ele alan kitaplar yayınlanıyor. Çıkan yapıtların, çalışmaların hepsini bilip izlemek giderek zorlaşıyor. Onlarla ilgili bilgilere ulaşmak kolay değil. Kaynakları konu alan yayınlar yok, onların gerçekleştirilmesi, amacı kar gütmeden bu anlatım türlerini tanıtmak, ilerlemelerine ve geliştirilmelerine, tanıtılmalarına katkıda bulunmak isteyen kuruluşların yapacağı bir kültür hizmetine bağlı kalıyor.

Sevindirici olan, bu tür kuruluşların da yavaş yavaş çoğalıyor, güçleniyor olmaları. Bir Karikatürcüler Derneği var. İstanbul’da bir Mizah ve Karikatür Müzesi bulunuyor. Ankara’da da bir Karikatür Vakfı kuruldu, 1995’den bu yana “Uluslararası Ankara Karikatür Festivali” adı altında çeşitli etkinlikler gerçekleştiriyor, sergiler açıyor, sempozyumlar düzenliyor. Bu vakfın kurucusu olan Nezih Danyal’a bu kaynakça derlemesini gösterirken biraz da bunları düşünüyordum.

Karikatürden, çizgi romandan para kazanmak olası. Ama onlarla ilgili çalışmalar için bu her zaman söz konusu olmuyor, hele böyle bir kaynakça derlemesinin bu konuda hiç şansı yok. Bu nedenle, eğer bilimsel bir araştırmanın konusu değilse, bu tür çalışmalar ancak amatör düzeyde kalıyorlar. Öyle olunca da kimi eksiklikleri, aksaklıkları oluyor doğal olarak. Bu çalışma da aynı yazgıyı paylaşıyor. Onun için onu daha çok bir ilk, bir başlangıç olarak görmek daha doğru. İlerde yapılacak çalışmaları özendirebilirse işlevini yerine getirmiş olacak.

Bu derlemede anılan kaynaklarla ilgili bilgileri elimden geldiğince ayrıntılı bir biçimde iletmeye çalıştım. Bunların arasında pek çok boşluğun olabileceğini biliyorum. Kütüphanelerde, özel koleksiyonlarda, özellikle de karikatürle, çizgi romanla uğraşanların kitaplıklarında, belgeliklerinde bu derlemede anılmayan yapıtlara raslama olasılığı var. Zamanla bu boşlukların dolacağını düşünüyorum.

Kaynakçayı kendime göre kimi bölümlere ayırarak düzenledim. Doğal olarak başka bölümleme biçimleri de uygulanabilir. Ayrıca bunlar zamanla da değişiyorlar, örneğin tek kitap olarak başlayan bir yayın bir diziye dönüşebiliyor, ya da dizi olarak başlayan bir başkası bir iki kitaptan sonra duruyor. Dolayısıyla bu kaynakçadan yararlanmak isteyeceklerin bilmesi gereken şey, bir yapıtın ya da bir sanatçının adını bir küme içinde bulamazlarsa, öteki kümelere de bakmaları.

Karikatür Vakfı bu çalışmayı yayınlamak istedi. Bu nedenle de onun Türkiye’de yapılan çalışmaları başka ülkelerde de tanıtmayı amaçlayan ilkeleri doğrultusunda, kimi yapıtların, özellikle de kitap adlarının, İngilizce çevirilerinin verilmesine çalışıldı. Gene benim bir çalışmamdan yenileştirilerek alınan bir zaman dizinin bu alanlardaki gelişmeleri özetleyerek kaynakçadan yararlanacaklara yardımcı olabileceği düşünüldü. Onun eksiklerinin de zamanla giderileceğini düşünmek gerekiyor.

Bu çalışma tümüyle benim sayılmaz. Karikatüre, çizgi romana tutkumu benimle paylaşan, biriktirdiklerime saygı ve sevgi duyan, çalışmalarımda beni her zaman desteklemiş olan eşim Birsen Alsaç’ı (1942-1994) da anmam gerekiyor. Kızım Pınar ise yeni yayınları izleyerek bu paylaşmayı sürdürüyor. Onlar olmasaydı bu dünya biraz daha yoksul olurdu. Nezih Danyal bu kaynakça derlemesinin gerçekleştirilmesi konusunda beni yüreklendirdi, kendi kitaplığını taratarak ona katkıda bulundu. Kıbrıs’lı karikatürcü ve araştırmacı Hüseyin Çakmak da adadaki Türk toplumunun bu alanlardaki etkinlikleriyle ilgili bilgiler verdi. Böyle bir çalışmayı yayınları arasına alan Karikatür Vakfını da unutmamam gerekiyor. Hepsine teşekkür borçluyum, umarım yararlı bir iş yapmışızdır.

Üstün Alsaç

Gazimağusa, Nisan 1999

It is difficult to say when my interest towards cartoons started. Like any other child I used to look at cartoons in the newspapers and read comic strips in the magazines when I was a kid. I still remember strips cartoons like the “Karakedi Çetesi (The Gang of the Black Cat)” by Selma Emiroğlu and “Tombul Teyze ile Sıska Dayı (Aunt Fatty and Uncle Skinny)” by Ramiz Gökçe. I followed the cartoon competition organized by Doğan Kardeş, a children’s magazine, for the arrival of the baby elephant Mohini from India to Turkey with excitement. I was in the middle school when I began to occupy myself more seriously with cartoons; I also purchased my first books at that time. My own experiments in drawing began to ripen considerably in those years. One of my dreams was to see a cartoon of mine published, but in those years this was not an easy task for someone living in Ankara. I did not become a cartoonist but I tried to be a good spectator. Even at that time I was considering cartoons and comic strips as an important creative activity. Later my interest broadened itself to more theoretical areas such as their history, what they are and what they should be, their ways of expression and techniques, their creators. I wrote essays dealing with these subjects, a book of mine was published.

Because of all these, this study is not a dry bibliography prepared according to strict rules, it should be considered more as an accumulation of a long interest and affection. The reason for it was actually a practical one: I simply wanted to see what I had and had not in my book collection in order to prevent repetitions. As it is the case in such undertakings, it grew on content and scope. Those who have seen it found it quite interesting, but the thought of publishing it never occurred because of its relatively limited readership.

In Turkey of the last twenty years cartoons and comic strips have gained on immense popularity. They are not only created to reflect a humorous situation or just to tell an interesting story, they are also used as a tool for social criticism. Turkish cartoonists achieve successful results in international competitions in which they take part. Collections are published, exhibitions are held, competitions are organized. Comic strips have also a broad readership, many publications use them besides humorous magazines. Books and periodicals appear with high quality printings, translations of foreign ones are made. All these are very positive developments. And these publications do not aim only at children or younger people, they also want to capture the eye of the adults too, who also, without admitting it openly, follow them with interest.

There are also theoretical studies about these subjects. Symposiums are held, papers are presented, publications are made. Art magazines publish articles about cartoons and comic strips, they even bring out special issues dedicated only to these activities. Books come out which deal with the history of cartoons and comic strips. It is getting more and more difficult to follow all of them, it is not easy to find accessible information about them. There are no publications that deal with the sources, because such publications can only be realized by non-profit organizations, whose aim is the improvement of these fields, and do this as a cultural service.

Luckily the number of such organizations increase too. There is a Cartoonists' Association. There is a Museum of Humor and Cartoon in İstanbul. Recently founded Cartoon Foundation in Ankara is organizing a Cartoon Festival every year with various activities such as exhibitions and symposiums since 1995. I was thinking about all these things when I was showing this bibliography to its founder, the cartoonist Nezih Danyal.

It is possible to earn money from cartoons and comic strips. But this is not always the case with studies about them, and a bibliography like this has almost no chances. Therefore, if such a study is not part of a scientific research, it is confined to be at an amateur level. Because of this, they naturally have some deficiencies. It was the same with this study. It should be regarded more as a first, as a beginning. If it can initiate further studies, it will fulfill its mission.

I took care to give as much detailed information as possible about the sources mentioned in this bibliography. I am well aware of the fact that I may have missed some. In the libraries, personal collections and especially in the collections and archives of cartoonists and comic strip artists there may be still one or two to find, which are not included in it. I believe these gaps will be filled out by time.

The bibliography is divided into sections according to my own use. Other kinds of arrangements are possible, of course, and this is also subject to change. Single books become series, or books started as series may not continue as such. The only thing users of this bibliography have to know is that, if they do not find the name of a book or an artist in one section, they should look for them in other sections.

Cartoon Foundation has declared itself ready to publish this bibliography. Since one of its aims is to give information about the activities in these fields in Turkey to interested parties in other countries, names of some sources, especially books, are given in English. An updated chronology, basing on a study made by myself, is also added to it, in order to give an outline of the developments in these fields. The deficiencies of it will also be ironed out by time.

This is study cannot be considered only to be mine. My interest and affection towards cartoons and comic strips was shared by my wife Birsen Alsaç (1942-1994) too, who always supported me in my efforts. My daughter Pınar continues to share this enthusiasm especially by following new publications. Without them this world would be a poor place. Nezih Danyal encouraged my efforts for its publication and contributed to it by opening his collection for research. The cartoonist and researcher Hüseyin Çakmak from the Turkish Republic of Northern Cyprus provided some information about the activities of the Turkish community on the island. I must also mention the name of the Cartoon Foundation, who generously accepted to realize its publication. I owe thanks to all of them and hope we have done something useful.

Üstün Alsaç

Gazimağusa, April 1999