KARİKATÜR SANATININ DOĞASI ÜZERİNE

Çizgi aracılığıyla resim oluşturma tekniğinin geniş imkânları günümüzde kimi açılardan farklı amaç taşıyan, bu nedenle de farklı okuru/izleyici hedefleyen anlatım türlerinin ortaya çıkmasını sağlamıştır. İletişim teknolojisine koşut olarak geliştirilen bu türler yazılı ya da yazısız durağan çizgisel resim ile ya da sözlü ya da sözsüz hareketli çizgisel resim ile oluşturulmuş katışık kompozisyonlardır. Günlük dilde “çizgi roman”, “çizgi film” diye de anılan, ayrıca, günlük gazeteler için hazırlanan çizgili kısa öykü, çizgili fıkra, nükte, taşlama denilebilecek kompozisyonları da içeren bu türler genellikle karikatür sanatının çerçevesi içinde ele alınmaktadır.

Bu yazıda amacımız yalnızca saf karikatürün ontolojik ve epistemolojik temelleri üzerinde durmaktır; başka deyişle, karikatürün nasıl var olduğu ve ne tür bilgi ile ilintili olduğunu göstermektir.

Karikatür, deyim yerindeyse, enklitik (şu iki sanat dalına dayanmadan ayakta duramayan) bir sanattır: resim ve yazın sanatına.

Sanılmasın ki yazılı karikatürden söz ediyorum. Gerçekte karikatürün kendisi bir tür yazıdır: resimsel simgelerle oluşturulan bir yazı. Bu nedenle karikatür, yalnız resim sanatından değil, yazın sanatından da pay alır ve bu payları dil kurmak üzere birleştirerek var olur. B birleştirmeyi dil kurmanın bütün sanatsal anlatımlar için geçerli yöntemine ayak uydurarak, yani metafor yaparak sağlar: gösterilenin (yaşantının) yerine çizgi-resimsel gösteren koyar, böylece sanatsal gösterge oluşturur.

Karikatür Neden Bir Sanattır?

Sanatsal etkinlik insana özgü yaşantıları iletilebilir ve başkalarınca da hep yeniden yaşanılabilir kılmak üzere, bu yaşantılara duyu-algı yetileriyle algılanabilir bir biçim kazandırma etkinliğidir. Bu amaçla hep yeni biçimler aranır.

Sanatsal etkinlik kullanıldığı biçimleme araç ve gerecine göre ve o gereçle varmak istediği amaca göre dallara ayrılır. Müzik sanatı yapı gereci olarak sesi, resim ve heykel sanatları ışığı, yazın sanatı ise duyu-algısal kaynaklı imgeleri kullanır. Bu imgeleri iletilir kılan araç olarak da sözleşmeyle oluşan bir görsel/işitsel göstergeler dizgesi, yani bir konuşma/yazı dili kurar.

Karikatür sanatı da, biçim kazandırmak istediği yaşantıları iletilebilir kılmak üzere, yazın sanatının izlediği yolu izler, bir tür resim-yazı oluşturur. Demek ki karikatür de, eğer sanatsal bir etkinlik olacak ise, bunun için öbür sanatlar gibi gereci, araçları ve amacı olmalıdır.

Karikatür sanatının gereci resim sanatını da var kılan bir gereçtir: düzlemde elde edilen ışık. Düzlemde ışığın sonsuzca farklılaşma imkânı vardır; farklı görsel biçim üretmek üzere sonsuzca değişme imkânı vardır. Ama karikatür sanatı ışığın bütün imkânları arasından en çok bir imkânı, çizgiyi resim oluşturma aracı olarak kullanır.

Araç olarak çizgi ve çizgi ile oluşan resim, karikatür sanatını amacına ulaştırmada yeterli olmaktadır. Anlaşılıyor ki karikatürü sanat yapan şey, öbür sanatlardan farklı araç gereç kullanmasında değil, farklı amaç taşımasında aranmalıdır.

Karikatür Amacı

Karikatür sanatının amacı, resim sanatında olduğu gibi, yaşantılara yalnızca görsel biçim kazandırmak değildir. Resim sanatının amacı ışık gerecinin (rengi de içeren) bütün imkânlarının araştırılmasını ve doğru olarak (ışığın doğasına uygun olarak) kullanılmasını gerektirir, yaşantının bütüncül bir görsel yapısına, yani bir kompozisyona, bir sanat yapısına ulaşabilmek için.

Karikatür sanatının amacı ise yaşantıları, eleştirmek üzere, tartışmaya açmaktır. Bu da bir çözümlemeye (analize) yönelmek demektir: yaşantıları oluşturan imgesel ögeleri önce ayrıştırmak ve böylece yaşantıyı sosyo-politik ve sosyo-psikolojik bir eleştirinin nesnesi haline getirmek, sonra yeniden birleştirerek bir kompozisyon, bir bütünlük içinde duyumsatma. Karikatürü sanatsal etkinlik yapan şey bu duyumsatmayı başarmasıdır.

Karikatürün Dili

Karikatür yapanın amacı yaşantıların yerleşik imgesel biçimlerini eleştirel gözle çözümleme olduğuna göre, her kültürden, gelmiş geçmiş bütün görsel biçimle karikatüre özgü resim-yazının simgeleri olarak karikatür dilinde yer alabilir. Bu nedenle karikatürde metafor işlemi, deyim yerindeyse, ters yönde yürütülmelidir: yaşantının yerine konulmuş biçimi karikatür yerinden etmelidir; onu yaşantıdan ayırarak eleştirel gözün önüne sermelidir. Bu sergidir karikatür.

Böylece karikatür, aynı anda, hem gizlenmiş niyetin üstündeki örtüyü açar, hem bu niyeti gizleyen aklı gözler önüne serer. Karikatürün içerdiği gülmece ise gerçek niyetini gizleyen aklın, deyim yerindeyse, suçüstü yakalanmış olmasından doğar.

Karikatürün dil kurmak için başvurduğu metafor işleminde doğal ve kültürel varlık alanlarından alınan hazır biçimler simgesel işlev yüklenilerek (biri öbürünün yerine konularak) dilsel göstergelere dönüştürülür. Öte yandan simgeler arası metafor ile de yeni göstergeler üretilir. Eski çağlardan beri yazın sanatında da başvurulan en yaygın metaforlardan biri insanın yerine hayvan, hayvanın yerine insan konulmasıdır.

Bir biçimi karikatürde görülen türden abartmak ya da bozmak, aslında bir varlığı doğal ya da alışılmış ölçüler yerine, doğal olmayan ya da alışılmamış ölçülerle biçimleyerek, yeni simgesel içerikler oluşturmak üzere, metafor yapmaktan başka bir şey değildir. Bu tür metaforlar, kendi ayaklar üstünde duran bir karikatür sanatı yok iken de, çok eski çağlardan beri resim, heykel ve yazın sanatlarında yapılagelmiştir.

Karikatüre Konu Olan Yaşantının Temel Özelliği

Karikatürdeki resimsel simgeler ortaklaşa yaşamın zihinlerde oluşturduğu görsel kaynaklı imgelere gönderme yapar. İnsan için yaşamak duyu-algısal varlık alanı (cisimler) ile imgesel varlık alanı (tasarımlar) arasında sürekli hareket edebilmektir. İnsan dinmeksizin bu iki alanın varlıklarını birbirine dönüştürür, birini öbürü ile göstererek. Bu hareket genel olarak “duygular” ve “düşünceler” diye adlandırdığımız yaşantılarımızın kaynağıdır. Yaşantılar insanda acı, hüzün, korku, neşe, sevinç gibi tatlar, mutluluk ve mutsuzluklar üreten ve sürekli birbirine dönüşen yaşam süreçleridir. Yaşantılarımızı akıl yürütmenin nesnesi yaparsak, yani kavramlara dönüştürüp irdelersek, felsefe yapmış oluruz; duyu-algı yetilerimizle hep yeniden yaşamanın nesnesi yaparsak, yani sanatsal biçime dönüştürürsek, sanat yapmış oluruz.

Karikatür sanatında görsel kılınan yaşantılar, yazın sanatındaki yergi türlerinin konu edindiği türden yaşantılardır. Yergide, saldırı hedefi kusurdur. Kusur toplumsal yaşamda etik değerlere aykırı düşmekten doğar. Nasıl, felsefe ve bilimde akla aykırı olanın saptanması ve giderilmesi amaçlanıyorsa, yergide de kusurun sergilenmesi ve düzeltilmesi amaçlanır. Yergide, saldırı konusu olan kusur, yerel-kültürel değerlere aykırı olandan başlayarak, evrensel etik değerlere aykırı durumları ve yapıp etmeleri de kapsayan geniş ve göreli bir kavramdır.

Yazın sanatındaki örneklerinde de görüldüğü gibi, yergi (hiciv, satira) kusur karşısında duyulan öfkeden doğar. Yergide öfke açık bir dille, doğrudan saldırarak kusuru sergiler. Açık saldırının dışında kalan eleştiri imkânları (taşlama, komedi, mizah öyküsü vb.) ise yergiye çeşitli oranlarda gülmece (mizah) ögesinin katılmasıyla ortaya çıkmıştır. Yergide eleştiri öfkeden doğar ve öfkeye yol açar. Gülmecede ise öfkeden doğar, ama gülmeye yol açar; böylece kusur gülünç kılınarak eleştirilir. Yazın sanatında ta Eski Yunan Komedyasından bu yana gülünç kılmanın anlatım araçları olarak yerleşik kişilik biçimleri (tipler) oluşturulmuştur. Bu tipler, eleştiri konusu kusura (yaşantıya) ilişkin imgesel biçim abartılarak ya da bozularak elde edilmiştir.

Karikatür sanatı da aynı yolu izler, ancak herbir kompozisyon için ayrı, özgün bir görsel dil kurarak.

The wide possibilities of the technique of forming pictures by means of line has brought about various forms of expression which have different aims and which consequently address different groups of readers and audience. These forms of expression having developed parallel to communicational technologies are mixed compositions formed either by means of static linear pictures or moving linear pictures with or without dialogue. These forms of expression known as “comic strip”, “cartoon” or “moving cartoon” are generally dealt with within the framework of caricature.

In this article my aim is to dwell on the ontological and epistemological basis of pure caricature, i.e., to show how caricature comes into existence and what sort of knowledge it is related to.

Caricature, if one may say so, is an enclitic art; that is to say, it is an art which cannot stand without the support of two other arts: painting and literature.

This statement, however, must not mislead the reader: what I have in mind is not simply cartoon with dialogue. Actually the caricature itself is a kind of writing: a writing formed by means of pictorial symbols. Therefore caricature borrows not only from the art of painting but also from literature, and comes into being by combining what it borrows in order to form a new language. This combination it makes by means of metaphor which is the common way of forming a language for any art form: it replaces the signified (experience) with the linear pictorial signifier, thus creating the artistic sign.

Why is Caricature an Art Form?

Artistic activity is involved with giving a form to human experience so as to make it perceivable by means of sense perceptions, thus rendering it communicable to other people and reviving the same experience over and over again for its consumers. To fulfill this aim the artist is always in search in search of new forms.

Artistic activity is divided into kinds according to the material and instruments it uses and according to the ends it aims at. Music uses sound (as material), painting and sculpture is light and literature uses images which are based on sense perceptional sources. In order to render these images communicable literature forms an audio-visual system of signs, i.e., a spoken/written language based on the common agreement of the society.

The art of caricature follows the same path as literature, that is, it creats a kind of picture-writing to give shape to the experience it wants to communicate. Hence, if caricature is to become an artistic activity, it has to have material and instruments and an aim like all other arts.

The art of caricature and the art of painting depend on the same material for their existence: light obtained on a level surface. Light has a potential of infinite variety, that is, it can change infinitely to produce visual forms. But among all the possibilities that light offers the art of caricature uses the line most frequently as a means of forming pictures.

The line or the picture formed by means of line is sufficient for the art of caricature to achieve its end. Thus, it is obvious that what makes caricature an art is not so much its using different material and instruments as its carrying a different aim.

The Aim of Caricature

The aim of the art of caricature, unlike painting, is not only to give a visual form to experience. In the art of painting this aim requires the studying of all the potentialities of light as material (including the colours) and applying them correctly, i.e., in harmony with the nature of light, thus obtaining a unified visual structure of experience, in other words, a composition, a work of art.

Where as the aim of the art of caricature is to put forth experience for criticism. This entails an analysis: it first analyses the images that constitute experience, thus making experience the object of socio-political and socio-psychological criticism, and then it reunites these images so as to make the experience perceptible within a unified composition. Caricature, then, becomes an artistic activity when it can make experience perceptible within an organic wholeness.

The Language of Caricature

Since the aim of the caricaturist is to analyse the established imagery of experience for critical purposes, all the visual forms to be found in any culture, past or present, can find a place within the language of caricature as symbols of picture-writing which is peculiar to this art. For this reason in caricature the metaphoric process has to work backwards: i.e., caricature must separate the form that substitutes for experience from the experience itself, and expose it for the critical eye. Caricature is this exposition.

Thus caricature at once unveils the concealed intention and reveals the mind that tries to conceal it. As for the humour in caricature, it is brought about when the mind is caught, so to speak, red-handed hiding its real intention.

In the metaphoric process used by caricature in order to build up a language, ready-made forms borrowed from the natural or/and the cultural environment can be used. By imposing a symbolic function on these forms (substituting one for the other) they are transformed into linguistic signs. On the other hand new signs can also be produced by using the established symbols metaphorically, for instance, one of the most common metaphors used in literature from time immemorial is substituting men for animals and animals for men.

Exaggerating or distorting a form as seen in caricature is actually no more than making metaphors in order to form new symbolic contents by means of shaping an object in unnatural and unusual measures instead of the natural and the usual. Such metaphors were used in painting, sculpture and literature long before caricature came into existence as an independent art.

The Fundamental Characteristic of The Experience Caricature Deals With

The pictorial symbols in caricature make references to the visual images in the mind that stem from common life. For mankind to live is to be able to move constantly between the world of our sense perceptions and the world of the images. We constantly transform the elements of these two worlds into one another by representing one by means of other. This movement is the source of our experience that in general we call “emotions” and “reflections”. Experience is a series of continuously transforming life process which produces in man such states as pain, sorrow, fear, joy, as well as happiness and unhappiness. If we make our experience the subject of our reasoning, that is, if we transform them into concepts and dwell upon them accordingly, we would be philosophising; if, on the other hand, we keep them as the object of the act of living by means of our sense perceptions, that is to say, if we transform them into artistic forms, then we would be involved in artistic activity.

Caricature transforms into visual forms the kind of experience that literature deals with in satire. In satire the target of attack is fault. The concept of “fault” stems from the contradiction of ethical values in social life. In philosophy and science the irrational is intended to be found out and eradicated. Similarly, in satire it is the “fault” which is intended to be found out and corrected. In satire the concept of “fault” which is the target of attack is relative and ranges from the violations of local-cultural values to those of universal ethical values.

As can be seen in the literary examples satire stems from the anger in the face of fault which it reveals by a straightforward attack. Means of criticism other than this direct attack such as ridicule, comedy, comic story are brought about by the addition of the comic element (humour) to satire. In satire criticism emerges from anger and leads to anger. Whereas in humouristic writings it may stem from anger but leads to laughter. In such writings fault is criticised by rendering it comical. In literature starting from the Greek Old Comedy unchanging types have been created as instruments of the comical effect. Those types are obtained by means of exaggerating or distorting the imaginary form related with the fault (experience) in question.

The art of caricature does the same thing, only, it builds up an original (a new) visual language for each composition.